آیین زار – قسمت اول

زار، نوبان، مشایخ

مراسم آیینی دیگری كه با انواع حركات موزون و رقص‌ها همراه است، مراسمی است كه با نام‌های مخلتف زار، نوبان، مشایخ و … البته با تفاوت‌هایی نسبت به هم، در سراسر مناطق جنوب و جنوب شرقی ایران رواج دارد. با وجود تحقیقات انجام شده از سوی تنی چند از محققان داخلی و خارجی، هنوز این جریان پیچیده كه با باوری نسبتا مشابه در بسیاری از مناطق غرب آسیا و آفریقا، مانند جزایر خلیج فارس و دریای عمان، یمن، حبشه، تانزانیا و سومالی بین مسلمانان و مسیحیان بومی رواج دارد، با ابهاماتی روبروست.

فلسفه تسخیر، بنیان اعتقادی این گروه آیین‌ها را تشكیل می‌دهد؛ زار، نوبان، مشایخ و لیوا چه از نظر صوری و چه ماهوری، پیوندهای واضحی با ایین دشمن دارند. در عین حال، مظاهر و مفاهیم اسلامی به صورت كلمات مقدس و انواع تظاهرات دیگر، همچون پرچم های مزین به لااله الا االله بروز می‌یابد. ادعیه و اوراد، گاه نامفهومند و ظاهراً از ادیان اولیه بومیان آفریقایی و زبان های سواحلی سرچشمه گرفته‌اند.

دیگر ادعیه و اوراد در این گونه مراسم به مناسك دینی اسلامی شباهت داشته و بعضی نیز كاملاً از مراسم دینی مسلمانان الهام یافته و یا برداشت شده‌اند. در حكمی كلی باید گفت: منشأ چنین پدیده‌هایی در ارتباط با اعتقادات اولیه ساحل نشینان، یعنی جادو دینی و تسخیر قرار دارد؛ گو اینكه پس از گذشت قرن‌ها از پذیرش اسلام از سوی ساكنان این مناطق، به مرور مضامین این گونه آیین‌ها بابرخی دیدگاه‌ها، اعتقادات و مناسك اسلامی آمیخته است.

وجود اصطلاحاتی همچون باد مسلمان و باد كافر و یا اعتقاد به غیب شدن “بادها” و “مضراتی‌ها” در ایام رمضان و محرم كه معتقدان به آن “بند شدن” می‌گویند، همه حكایت از نفوذ اعتقادات اسلامی در این آیین‌ها دارد. علاوه بر این در درمان و یا تسخیر، همواره موضوع “توسل” و دعاها و ذكرهای اسلامی جایگاه ویژه خود را دارا می باشند.

بنابراین فلسفه وجودی چنین آیین‌هایی را می‌باید سوغاتی آفریقایی دانست كه از قرن‌ها و یا شاید چند هزاره پیشتر توسط مهاجران، خصوصاً سیاهان به مناطق داخلی ایران آورده شد و بعدها به اشكال مختلف، تحت تأثیر فرهنگ و اعتقادات ساكنان بومی قرار گرفت. در تعریفی كلی ازچگونگی فلسفه پیدایش این گونه آیین‌ها، ساحل‌نشینان اعتقاد دارند بادها، موجودات ناشناخته و مرموز و ارواح مانند هستند كه برجان آدمیان چنگ می‌افكنند و با شرارت‌هایی اغواگرانه، بیماران خود را به مصائب و آلام بی‌شماری دچار می‌سازند.

رهایی از چنگال وحشت انگیز بادها نیازمند سفره انداختن، خون ریختن و بازی و رقص است. بر اساس این باور، بادهای گوناگون هر یك با تمهید و روش خاص و معینی تسخیر شده و یا به قول بومیان از مركب خود كه فرد مبتلا به باد است، پیاده می‌شوند. پیچیدگی این اعتقاد و آیین‌های مربوط به آن به اندازه‌ای است كه غوطه‌ور شدن در آن ما را از اهداف اصلی این مقوله كه بررسی رقص‌ها و حركات موزون است دور می‌سازد. از همین رو دراین بخش تلاش شده است، تا ضمن اشاره به سه گروه عمده بادهایی كه جهت رهایی بیماران از آنها به بازی و رقص نیاز است، جنبه‌های نمایشی آنها نیز مورد توجه قرار می‌گیرد.

باید متذكر شد، بادها در سه گروه كلی نوبان، زار ومشایخ جای دارند. از میان این سه گروه، مشایخ و نوبان كه بادهای مسلمان هستند، كم خطرتر هستند . زار بادی نامسلمان و در عین حال گسترده‌ترین و خطرناكترین آنهاست. زارها بیش از هفتاد نوع هستند و پس از نفوذ دركالبد مبتلایان، بیماریهای مختلفی ایجاد می‌كنند. ” وقتی بابا و مامای زار، احتمال بدهند كه شخصی مبتلا به یكی از زارها شده … برای بیرون كردن جن، شخص مبتلا را میخوابانند، انگشتان شست پاهایش را با موی بز به هم می بندند. مقداری روغن ماهی هم زیر دماغ مبتلای زاركشیده و چند رشته موی پر هم آتش زده، زیر بینی وی می‌گیرند و بعد بابا با خیزران جن را تهدید می‌كند كه از بدن وی خارج شود و با ضربه‌هایی كه به تن بیمار می‌زند ،جن با جیغ و داد و ناراجتی زیاد، مركبش را رها كرده و فرار می كند.

بعد از فرار جن، تنها باد زار در كله بیمار است و برای زیر كردن زار، سفره و بساط و بازی و آواز و نذز نیاز لازم است و همچنین خون و قربانی. برای تشكیل مجلس بازی، روز پیش، زنی كه خود از اهل هواست، خیزران به دست، راه می‌افتد و تك تك درها را می‌زند و اهل هوا را برای بازی دعوت می‌كند. این زن را خیزرانی می‌گویند. بیشتر دعوت شدگان، دختران هوا هستند؛ دختران یا زنان و بالغی كه صدای خوش دارند و خوب آواز می‌خوانند و حركاتشان نرم است و مجلس بازی را رنگ می‌دهند.

دختران هوا درتمام مجالس اهل هوا جمع می‌شوند و همراه مردها، دم می‌گیرند و بازی می‌كنند. به هر صورت مجلس زار چنین تشكیل می‌شود كه بابا یا مامای زار، با دهل‌های مخصوص درصدر مجلس قرار می‌گیرد. بابا، دهل یك سر و بزرگ “مودندو” را می‌زند و همیشه روی چارپایه‌ای ، عقب دهل می‌نشیند. كنار دهل “مودندو” و یك دهل بزرگ دو سر معمولی گپ دهل می‌گذارند و كنار آن دهل دیگری به اسم دهل كسر و همه این دهل‌ها، باید در یك كف باشند. “مودندو” را اغلب خود بابا می‌زند و دهل‌های دیگر را كسان دیگر. جلوی “مودندو” همیشه سینی نقره یا ورشویی می‌گذارند كه داخل آن “گشته سوز” و كوندروك درمانی را درظرف مخصوصش ریخته‌اند. در آغاز مجلس، در “گشته سوز” آتش می‌ریزند و مقداری كوندروك درمانی را توی آتش دود می‌كنند.

بابا اول “مودندو” و بعد “گپ دهل” و بالاخره “دهل كسر” را دود می‌دهد و بعد “تنگ” شان را می‌گیرد و سرجایشان می‌گذارد. قبل از شروع مجلس، سفره مفصلی پهن كرده‌اند كه در این سفره همه چیز موجود است. از انواع غذاها گرفته تا گیاهان معطر و انواع ریاحین جنوب و میوه كنارو خرما و گوشت و خونی كه برای مبتلای زار سر سفره لازم است. خون سرسفره ، خون قربانی زار است و این قربانی، معمولا یك بز است كه در همان مجلس، سرش را بریده، خونش را درون تشتی سرسفره گذاشته‌اند. معمولا تا باد خون نخورد، به حرف در نمی‌آید، بنابراین برای اینكه خوب فهمیده شود باد چه می‌خواهد، لازم است شخص مبتلا خون بخورد. خون خوردن، نشانه شدت وابستگی شخص مبتلاست به اهل هوا.

ادامه در قسمت دوم …

برچسب

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

*
*